Fazy zachowania się przedsiębiorstwa

W zachowaniu się przedsiębiorstwa można wyróżnić dwie fazy: przygotowania planu i jego realizacji. Ustalanie zadań i określanie rozmiarów środków odbywa się w procesie wymiany informacji między Centrum (tj. reprezentującą je jednostką) a przedsiębiorstwem. Podjęcie ostatecznych decyzji należy do Centrum, a niezbędnych do tego danych (informacji o wynikach, możliwościach produkcyjnych, potrzebnych do zwiększenia produkcji środkach, warunkach zmian jej struktury itd.) dostarczają przedsiębiorstwa. Dążenie do tworzenia sobie korzystnych sytuacji oraz możliwości jak najłatwiejszego wykonywania zadań jest naturalnym zachowaniem się przedsiębiorstwa. Pożądany stan osiąga ono wtedy, gdy ustalane zadania są możliwie małe (przy czym im większe są rezerwy zdolności produkcyjnej, tym łatwiej realizować zadania), a środki są nie tylko wystarczające, lecz także zapewniają pewne nadwyżki. W dyskusji na temat planu przedsiębiorstwa starają się nie wykazywać swoich pełnych możliwości produkcyjnych, zgłaszając jednocześnie nadmierne zapotrzebowanie na środki. Z kolei Centrum, reprezentując interes społeczny, dąży do ustalenia możliwie jak najwyższych zadań w ramach ograniczonych środków. W wyniku uzgodnień, mających często charakter przetargu, powstaje plan obowiązujący przedsiębiorstwo.

Założenia systemu parametrycznego

Podstawowe założenia systemu parametrycznego można ująć następująco: 1. Wielkość i asortymentową strukturę produkcji ustala samodzielnie przedsiębiorstwo. Podstawą tego są informacje rynkowe (poziom cen, zamówienia odbiorców, badania rynku) oraz informacje z planu centralnego. 2. Decyzje inwestycyjne są podejmowane samodzielnie przez przedsiębiorstwa w ramach środków finansowych (własnych oraz kredytów), jakimi dysponują. Podstawą podejmowania tych decyzji są potrzeby gospodarki, opłacalność produkcji, możliwości zwiększenia efektywności (obniżki kosztów), informacje z planu centralnego (preferowane kierunki rozwoju). 3. Decyzje dotyczące przygotowania i wprowadzania do produkcji wyrobów (nowych i zmodernizowanych) oraz nowych metod wytwarzania podejmuje samodzielnie przedsiębiorstwo biorąc pod uwagę środki, jakimi dysponuje, oraz popyt. 4. Potrzebne czynniki produkcji (materiały, urządzenia, energię itd.) przedsiębiorstwo nabywa na rynku za posiadane środki finansowe. 5. Przedsiębiorstwo samodzielnie kształtuje zatrudnienie, zgodnie ze swoimi potrzebami i stosownie do środków, jakimi dysponuje na wynagrodzenia. 6. Przedsiębiorstwo sprzedaje towary i usługi po cenach zapewniających zrównanie podaży i popytu (ceny równowagi). 7. Podstawowym źródłem środków na finansowanie produkcji, inwestycji i prac rozwojowych jest przychód ze sprzedaży oraz osiągany zysk; źródłem uzupełniającym są kredyty.

Model oligopolu

Model oligopolu zakłada, że na rynku dominuje niewielu, np. trzech czy pięciu, producentów określonego rodzaju wyrobów. Natomiast trudno jest określić, powyżej jakiej liczby przedsiębiorstw nie można używać pojęcia oligopolu. Szczególnym przypadkiem oligopolu jest duopol — tylko dwóch dominujących producentów. Jeśli mówimy „niewiele” przedsiębiorstw, interpretujemy to jako stan, w którym każde przedsiębiorstwo musi się liczyć z wpływem, jaki podejmowane przez nie działania wywrą na pozostałe przedsiębiorstwa w grupie, jakie wywołają ich reakcje oraz jak wpłyną one na jego sytuację. Oligopoliści mogą sprzedawać identyczne wyroby i wtedy, z reguły, stosują takie same ceny; gdy zaś wyroby są jedynie bliskimi substytutami, jest tak jak w opisanym, wyżej przypadku monopolistycznej konkurencji. Za główną cechę rynku oligopolistycznego uważa się istnienie miedzy producentami wzajemnych zależności, których są oni świadomi. Wiedzą, że każde podjęte przez nich działanie — zmiana cen, zmiana cech użytkowych wyrobów, nasilenie reklamy — wywoła odpowiedź rywali. Mogą również przewidzieć, jakie będą te reakcje i ich skutki. Działanie każdego z oligopolistów jest więc złożoną grą.

Własność produkcji

W miarę rozwoju narzędzi produkcji, zwłaszcza oswajania zwierząt pociągowych, ulepszania narzędzi uprawy ziemi oraz broni myśliwskiej, pojedyncza rodzina mogła już w coraz większym stopniu utrzymać się własnymi siłami przy życiu. Stało się to podstawą rozpadu wspólnoty pierwotnej. Powstała indywidualna własność środków produkcji, tj. ziemi, zwierząt gospodarskich itd.; wraz z tym powstał indywidualny sposób gospodarowania. Wtedy też zaczęła rozwijać się wymiana produktów między tymi indywidualnymi producentami. Z czasem pojawili się kup-cy-pośrednicy, a także rzemieślnicy wytwarzający określone narzędzia produkcji. Kupcy i rzemieślnicy skupiali swoje siedziby wokół określonych miejsc wymiany (rynków); tak zaczęły powstawać miasta, a wraz z tym zalążki władzy państwowej. Proces rozpadu wspólnoty pierwotnej, kształtowania się i rozwoju indywidualnej produkcji i powstania niewolniczego sposobu produkcji tkwi w mrokach prehistorii. Nie ulega jednak wątpliwości, że niewolnictwo mogło począć powstawać dopiero wtedy, gdy stopień rozwoju środków produkcji umożliwił człowiekowi wytwarzanie nadwyżki dóbr ponad fizjologiczne minimum niezbędne mu do utrzymania się przy życiu. Nadwyżka ta, nazywana produktem dodatkowym, stała się przedmiotem zagarniania. Historia znała już wtedy wojny: rodowe, plemienne, między poszczególnymi miastami i ich okręgami (o zabór ziemi uprawnej, terenów myśliwskich itd.). Poprzednio, gdy człowiek nie mógł wytworzyć tej nadwyżki, jeńców wojennych zabijano. Wraz z pojawieniem się możliwości jej wytwarzania poczęto ich przekształcać w niewolników.

Poziom kosztów produkcji

Poziom kosztów produkcji przeważającej części towarów równa się bądź jest bliski przeciętnym kosztom produkcji wyrobu danego rodzaju i jakości. Poziom kosztów pozostałej części jest niższy bądź wyższy od przeciętnego. Zgodnie z prawem wartości . wszystkie te towary będą sprzedane według jednolitej ceny, będącej wyrazem jednolitej społecznej wartości. Jest to powszechna prawidłowość występująca we wszystkich gałęziach produkcji, dotycząca wszelkiego rodzaju towarów. Zgodnie z prawem malejących nakładów, które wyraża tendencję do zmniejszania się nakładów pracy na wytworzenie przeciętnej jednostki produktu, koszty produkcji, stanowiące podstawową cześć wartości, powinny także ulegać obniżeniu. I taka była ich rzeczywista tendencja w XIX wieku. Jednakże wartość towarów, a więc i koszty produkcji można wyrazić tylko za pomocą pieniądza i cen. A wskutek przyczyn, które wyjaśnimy dalej, ceny od początku XX wieku wykazują tendencję rosnącą (w przeciwieństwie do XIX wieku, kiedy to wykazywały długookresową tendencję malejącą). Dlatego też w XX wieku, mimo działania prawa malejących nakładów, koszty produkcji wyrażone w pieniądzu wykazują tendencję wzrostową.

Formacja społeczna

Sposób gospodarowania wraz z jego nadbudową społeczno-polityczna nazywamy formacją społeczną bądź ustrojem społecznym. (Mówiąc „u-strój kapitalistyczny”, „ustrój socjalistyczny”, mamy na myśli ekonomiczny i polityczny system danej grupy krajów czy poszczególnego państwa). Jak wykazaliśmy poprzednio, żaden sposób gospodarowania nie jest statyczny; rozwija się i na określonym etapie tego rozwoju zostaje zastąpiony przez inny sposób gospodarowania. Uwzględniając jego nadbudowę społeczno-polityczna, powiemy, że to samo dotyczy ustroju społecznego. Albowiem wraz ze zmianą sposobu gospodarowania zmienia się także jego nadbudowa. W procesie rozwoju ustroju społecznego główną rolę odgrywają siły wytwórcze. Są one najbardziej dynamicznym elementem sposobu gospodarowania. W siłach wytwórczych dokonują się ciągłe zmiany, stale rozwijają się ich poszczególne elementy, podnosząc ,,potencjał produkcyjny” społeczeństwa na coraz wyższy poziom. Dzieje się tak dlatego, że realizacja celu gospodarowania podmiotów może być tym większa (pełniejsza), im bardziej udoskonalone i nowocześniejsze są narzędzia produkcji oraz im wyższy jest poziom kwalifikacji siły roboczej. Dzieje się tak również dlatego, że rozwój sił wytwórczych odpowiada interesom wszystkich klas i warstw społecznych, także klas antagonistycznych. Rozwój ten nie napotyka wiec przeszkód społecznych, a w każdym razie istotniejszych. Tę prawidłowość nazywamy prawem postępującego rozwoju sił wytwórczych.

Zdolność produkcyjna

Każde przedsiębiorstwo ma określony zbiór wyrobów i usług, które może wytwarzać, a także ma opracowane dla każdego produktu metody produkcji. Posiadane zasoby produkcyjne, asortyment wyrobów i usług oraz metody produkcji przesądzają o tym, jakie rozmiary produkcji może osiągnąć przedsiębiorstwo. Decydujący wpływ na nie mają: wielkość i struktura aparatu produkcyjnego, rozmiary i struktura zatrudnienia oraz kwalifikacje pracowników, struktura maszynochłonności i pracochłonności poszczególnych wyrobów. Każdy z wymienionych wyżej czynników wpływa na rozmiary możliwej do wytworzenia produkcji. Wielkość produkcji o określonej strukturze asortymentowej, którą przedsiębiorstwo może wytworzyć w danym czasie, przy danych zasobach produkcyjnych i przy ustalonych metodach wytwarzania, nazywa się zdolnością produkcyjną. Rentowność wyrobów produkowanych przez przedsiębiorstwo jest z reguły różna, toteż może ono kształtować swoje wyniki finansowe odpowiednio dobierając asortymentową strukturę produkcji.

Narzędzia polityki płac

Aby osiągnąć odpowiednie powiązanie płacy z pracą, trzeba stosować różne narzędzia polityki płacowej, służące do kształtowania indywidualnych zarobków oraz do ich różnicowania według ilości i jakości pracy. Technikami i narzędziami polityki płac ekonomia polityczna w zasadzie się nie zajmuje, jednak narzędzia te służą spełnianiu funkcji płacy, a także realizacji podziału według pracy, toteż przydatne będzie ogólne scharakteryzowanie ich wad i zalet. Do podstawowych narzędzi polityki płac należy system taryfowy, formy płacy oraz metody tworzenia funduszu płac w przedsiębiorstwie. System taryfowy obejmuje stawkę podstawową, tabele płac oraz taryfikatory kwalifikacyjne. Stawka podstawowa, to jednostkowa (godzinowa, tygodniowa, miesięczna) wycena pracy o najniższych kwalifikacjach, wykonywanej w normalnych warunkach. Uporządkowane zestawy bezwzględnych wartości stawek tworzą tabele płac. Zawarte w tabeli stawki mają odzwierciedlać różnice w kwalifikacjach i odpowiedzialności przy danego typu pracy, preferencje dla danej gałęzi itp. W siatce plac występuje-tylko stawka podstawowa (najniższa) i współczynniki kwalifikacyjne, pozwalające różnicować płace,ze względu na wymienione poprzednio kryteria.

Nakład pracy

Dla różnicowania płac decydujące znaczenie mają nakłady pracy, jej ilość i jakość. Wynagradzanie według ilości i jakości pracy znajduje najszersze zastosowanie w gospodarce socjalistycznej. Zasada ta formułowana jest w postaci podstawowego prawa podziału „od każdego według jego możliwości, każdemu według ilości i jakości pracy”. Oznacza to, że w tendencji relacje płac powinny odzwierciedlać relacje ilości i jakości pracy. Konsekwentne przestrzeganie zasady „równa płaca za równą pracę” wymaga zniesienia wszelkich form dyskryminacji płacowej, a także dochodów nie powiązanych z pracą. Uzależnienie zamożności pracownika, przez płacę, od wkładu jego pracy stwarza szansę połączenia różnych interesów ekonomicznych w jednolity system motywacyjny gospodarki socjalistycznej. Do kryteriów różnicowania płac ze względu na wymagania prawa podziału według pracy zalicza się najczęściej: czas pracy, jej wydajność i intensywność „jako miary jej ilości oraz złożoność, odpowiedzialność, uciążliwość i warunki jej wykonywania jako cechy jakościowe. Jednak nawet w takim ujęciu nie ma jednomyślności, gdy dochodzi do konkretyzacji poszczególnych cech.

Funkcje płac

Wielostronna rola i znaczenie płac w życiu gospodarczym i społecznym znajdują odzwierciedlenie w funkcjach płac. Do podstawowych funkcji płac zalicza się: funkcję dochodową (zwaną też konsumpcyjną), funkcję kosztową, funkcję motywacyjną (inaczej: stymulacyjną, bodźcową) oraz funkcję społeczną. W funkcji dochodowej płace wpływają na stopę życiową pracowników. Wynagrodzenia są głównym dochodem rodzin pracowniczych i najważniejszym źródłem finansowania ich wydatków konsumpcyjnych. W socjalizmie funkcja dochodowa płac nabiera szczególnego znaczenia, gdyż praktycznie zniesione zostały dochody z własności. Drugim źródłem dochodów gospodarstw pracowniczych, a więc drugim czynnikiem kształtującym ich warunki materialne, są uzyskane świadczenia pieniężne i rzeczowe ze społecznych funduszy spożycia. Płace powinny gwarantować nie tylko możliwość reprodukcji siły roboczej, ale także zaspokojenie innych potrzeb pracownika jako członka rodziny i społeczeństwa. Praca ma bowiem nie tylko wartość ekonomiczną dla przedsiębiorstwa jako czynnik produkcji, ale spełnia także wiele funkcji społecznych, staje się wartością ogólnospołeczną. Ten społeczny aspekt pracy już dawno dostrzeżono w ekonomii, wprowadzając pojęcie „płacy socjalnej” na określenie ogółu korzyści uzyskiwanych przez pracownika z tytułu stosunku pracy. Podstawowa część wynagrodzenia jest ściśle uzależniona od pracy, pozostała zaś wiąże się z samym faktem zatrudnienia pracownika i z zaspokajaniem jego potrzeb (oraz potrzeb członków jego rodziny). Współcześnie we wszystkich bez mała krajach dostrzega się tendencję do wzrostu udziału dochodów pracownika nie powiązanych z nakładami pracy, lecz z jego potrzebami.